“İŞE İADE TALEBİYLE ARABULUCUYA BAŞVURULDUĞUNDA ANLAŞMANIN GERÇEKLEŞEBİLMESİ İÇİN GÖRÜŞMELERE ASIL İŞVEREN İLE ALT İŞVERENİN BİRLİKTE KATILMALARINI ÖNGÖREN KURALIN İPTALİNE DAİR” 2024/157 E.- 2025/121 K. SAYILI, 03.06.2025 TARİHLİ ANAYASA MAHKEMESİ KARARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Özet: Bu makalede, İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesinin (15) numaralı fıkrasının iptaline dair Anayasa Mahkemesi kararının gerekçesi ve özellikle işçi-işveren ilişkisinde arabuluculuk yükümlülüğü açısından doğuracağı hukuki etkiler değerlendirilmiştir.
1. Kararın Konusu ve Özeti
Kararın konusu, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesinin (15) numaralı fıkrasında yer alan hükümdür. Söz konusu hüküm, asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunduğu hallerde işçinin işe iade talebiyle arabulucuya başvurması durumunda, anlaşma sağlanabilmesi için işverenlerin birlikte arabuluculuk görüşmelerine katılması ve iradelerinin birbirine uygun olması şartını getiriyordu.
Anayasa Mahkemesi, söz konusu düzenlemenin, işçinin mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz biçimde sınırlandırdığı gerekçesiyle, Anayasa’nın 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğuna karar vererek, hükmü iptal etmiştir.
2. Gerekçe: Hak Arama Özgürlüğü ve Ölçülülük İlkesi
Anayasa Mahkemesi’nin değerlendirmesinde dikkat çeken hususlar şunlardır:
- Anayasa’nın 36. maddesi, herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde dava açma hakkına sahip olduğunu düzenlemektedir.
- Anayasa’nın 13. maddesi temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasını düzenleyip, bu sınırlamaların demokratik toplum düzeni ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağını belirtmektedir.
- Mahkeme, düzenlemenin işçiye yüklediği ek sorumlulukları (örneğin asıl işveren ve alt işvereni araştırma yükümlülüğü ve her iki işverenin birlikte arabuluculuk sürecine katılması zorunluluğu) ölçülülük açısından değerlendirmiş; bu yükümlülüğün işçinin mahkemeye erişim hakkını fiilen kısıtlayıcı nitelikte olduğuna ve işçiye katlanamayacağı bir külfet yüklediğine kanaat getirmiştir.
- Ayrıca, Mahkeme, yasa koyucunun bu amaca ulaşmak için daha hafif alternatifler kullanabileceğini belirtmiş ve bu nedenle getirilen şartın “en hafif başvurulabilir araç” olmadığı sonucuna varmıştır.
3. Hukuki Etkiler ve Uygulama Boyutu
Bu kararın uygulamada doğurabileceği önemli hukuki etkiler şunlardır:
a) İşe iade davalarında arabuluculuk yükümlülüğünde değişim: Kararla birlikte, asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunduğu hallerde, işçinin arabulucuya başvurusu öncesinde her iki işvereni birlikte sürece dahil etme ve onların iradelerinin uyuşmasını şart koşan hüküm yürürlükten kalkmıştır. Bu durum, işçinin arabuluculuk sürecine daha rahat erişmesini sağlayacaktır.
b) Mahkemeye erişim hakkının güçlenmesi: Usul yükümlülüklerinin işçinin lehine yeniden yorumlanması sonucunda, işçi-hak arama bakımından daha az engelle karşılaşacak; dava şartı niteliğindeki süreçlerde yükümlülüklerin ölçülülük çerçevesinde değerlendirilmesi yönünde yeni bir pratik oluşacaktır.
c) Düzenleyici normlar açısından ölçülülük kriterinin önemi: Bu karar, yükümlülükler getirildiğinde yasa koyucunun, bu yükümlülüklerin hak aramayı ne ölçüde zorlaştırdığını da değerlendirmesi gerektiğini vurgulamış; gelecekte benzer düzenlemelerde ölçülülük testinin merkezi bir kriter haline gelmesini pekiştirmiştir. Yani yalnızca “amaç meşru” diye bir düzenleme yeterli olmayacak, “araç” da haklarla dengeli olacak.
4. Sonuç
Anayasa Mahkemesi’nin E. 2024/157, K. 2025/121 sayılı kararında ortaya koyduğu husus, hak arama bakımından usul kurallarının sadece biçimsel değil, içeriksel ölçüleri de taşıması gerektiğidir. İşe iade davası için öngörülen arabuluculuk dava şartı sürecine işverenlerin birlikte katılımı yükümlülüğü, hak arama özgürlüğünü aşan ve ölçülülük ilkesine aykırı bir külfet olarak değerlendirilmiş, bu nedenle hüküm iptal edilmiştir. Bu karar, hem uygulamada işçinin pozisyonunu güçlendirmiş hem de yasa koyucu ve uygulama organlarına usul düzenlemelerinde insan hakları gözetimi yükümlülüğünü hatırlatmıştır. Hukuk sistemimizde benzer düzenlemelerin bundan sonra hazırlanmasında bu kararın etkisi büyük olacaktır.
